Czy grozi mi pracoholizm? Jak mogę rozpoznać u siebie pracoholizm i odróżnić go od zaangażowania w pracę? Czy jest to cecha, którą mogę, a może powinienem się szczycić? Takie i inne pytania zadają sobie osoby, które zauważają swój emocjonalny stosunek do pracy i wiążą z nią swoje poczucie wartości.
Czym jest pracoholizm?
Pojęcie pracoholizmu nie jest jednoznacznie określone. W literaturze pojawiają się dwa różne ujęcia. Jedni naukowcy postrzegają pracoholizm jako rodzaj uzależnienia i zaliczają je do tzw. uzależnień behawioralnych. Tego rodzaju uzależnienia nie wiążą się z przyjmowaniem substancji psychoaktywnych, ale z brakiem kontroli wykonywania określonych czynności. Do tej grupy uzależnień można też zaliczyć np.: zaburzenia jedzenia, zakupoholizm czy uzależnienie od technologii cyfrowych. W tym ujęciu pracoholizm jest chorobą. Inni definiują pracoholizm jako przejaw silnego, nadmiernego, ale niepatologicznego, zaangażowania w pracę. Jest to zatem nadal zachowanie zdrowe.
Pracoholizm jest zjawiskiem złożonym. Ludzie zaczynają obciążać się pracą i przechodzić od zdrowej relacji z pracą i zdrowego zaangażowania, do patologicznej relacji z pracą i nadmiernego zaangażowania, z bardzo różnych powodów. Istnieje wiele różnych rodzajów pracoholizmu, każdy posiadający swoje odmienne przyczyny i konsekwencje. Tym samym pracoholizm powinien być spostrzegany jako syndrom, opisujący różnorodną grupę regularnie współwystępujących ze sobą charakterystycznych objawów. Jako syndrom pracoholizm uosabia patologiczny wzorzec pracy, w którym pracowanie staje się priorytetowe nad innymi, poprzednio ważniejszymi zachowaniami, a towarzyszy mu zespół objawów somatycznych, behawioralnych i poznawczych.
Wskaźniki pracoholizmu
Istnieją różne wskaźniki, które mogą świadczyć o występowaniu pracoholizmu. Wśród nich za najważniejszy i tzw. osiowy uznaje się przymus pracy. Oznacza on, że dana osoba czuje ciągłą, wewnętrzną potrzebę wykonywania pracy, niezależnie od zewnętrznych wymagań. Ponadto w czasie, gdy nie wykonuje pracy, doświadcza nieustających myśli na jej temat.
Na podstawie Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10) zostało wyróżnionych 6 objawów pracoholizmu, z których w ciągu ostatniego roku u danej osoby powinny wystąpić co najmniej 3, aby móc rozpoznać u niej pracoholizm:
- Kompulsja – silna potrzeba lub poczucie przymusu wykonywania czynności związanych z pracą zawodową.
- Utrata kontroli – trudność w powstrzymywaniu sią od wykonywania czynności zawodowych oraz niemożność kontrolowania ilości czasu poświęcanego na pracę czy liczby wykonywanych zadań zawodowych.
- Objawy odstawienia – występowanie przy próbach przerwania lub ograniczenia pracy stanów niepokoju, rozdrażnienia czy gorszego samopoczucia oraz ustępowanie tych stanów z chwilą powrotu do wykonywania zadań zawodowych.
- Tolerancja – spędzanie coraz większej ilości czasu w pracy w celu zredukowania niepokoju, osiągnięcia zadowolenia czy dobrego samopoczucia, które poprzednio uzyskiwane były w normalnym czasie pracy.
- Dominacja nałogowej formy zachowania – postępujące zaniedbywanie alternatywnych źródeł przyjemności lub dotychczasowych zainteresowań na rzecz wykonywania obowiązków zawodowych.
- Negatywne konsekwencje – wykonywanie czynności zawodowych mimo szkodliwych następstw (fizycznych, psychicznych i społecznych), których występowanie można bezpośrednio powiązać z poświęcaniem dużej ilości czasu na pracę.
Przyczyny pracoholizmu
Przyczyny pracoholizmu mogą być związane są z osobą, która go doświadcza, czyli jej cechami osobowymi lub też z czynnikami zewnętrznymi.
Jedną z częstszych przyczyn pracoholizmu jest perfekcjonizm, dla którego charakterystyczne jest nadmierne zamiłowanie do porządku, przesadne dążenie do doskonałości w wykonywaniu powierzonych zadań, utrudniające sprawne działanie, a także niezdolność do delegowania zadań i poczucie omnipotencji. Inne cechy perfekcjonizmu to: nastawienie na osiąganie wysokich wyników, sztywne trzymanie się reguł, przywiązywanie dużej wagi do szczegółów i zasad oraz chęć kontrolowania otoczenia.
Do przyczyn osobowych należy także specyficzna „etyka pracy”, na którą składają się poglądy na temat pracy, złudne przekonania o własnej mocy, możliwości kontroli oraz własnej wartości, która jest wiązana wyłącznie z pracą i osiąganymi w niej sukcesami.
Pracoholizm wiąże się bardzo silnie z rodziną pochodzenia. Uwarunkowania rodzinne pracoholizmu to stawianie dziecku przez rodziców bardzo wysokich wymagań, ukrywanie uczuć (odrzucenie emocjonalności przez rodziców) oraz identyfikacja dziecka z rodzicami, prowadząca do naśladowania przez nie w dorosłym życiu wzorca jednego lub obojga rodziców pracoholików.
Choć pracoholizm jest zjawiskiem negatywnym, istnieją zarówno badacze, jak i organizacje, które uważają go za zjawisko pozytywne i wspierają pracoholizm swoich pracowników, m.in. poprzez zachęcanie do rywalizacji, stawianie nierealistycznych celów czy standardów pracy swoim pracownikom, oraz utrudnianie zachowania równowagi praca-życie.
Trudno jest samemu odróżnić pracoholizm od zdrowego zaangażowania, tym bardziej kiedy pracoholizm może być zgodny z kulturą organizacji i nagradzany. Osoby, które są zaangażowane w pracę, ale diagnozują u siebie wyżej wymienione wskaźniki pracoholizmu i jednocześnie zauważają załamanie prywatnej sfery swojego życia, powinny szukać pomocy specjalisty, aby umożliwić odpowiednią interwencję czy leczenie.
Osoby podejrzewające u siebie pracoholizm mogą skorzystać z testu KONOP, badającego tendencję do nadmiernego obciążania się pracą, udostępnionego przez jego autora prof. Władysława Jacka Paluchowskiego:
Osoby, które chciałyby aby diagnozie towarzyszyła interwencja psychologiczna, zapraszam na wywiad, testy i cykl sesji.
